mac012

 

Όδοι αγουσαι εις την Δωρίδα.

 

Εξ όλων των σημείων του ορίζοντος άγονται οδοί προς την Δωρίδα, ήτοι: εκ της κοιλάδος του Σπερχειοϋ πόταμου κειμένης βορειοδυτικώς της Δωρίδος, εκ της κοιλάδος των Φωκέων κειμένης νοτιοανατολικώς, εκ της χώρας των Άμφισσέων και των Όζολών Αοκρών κειμένης νοτίως και εκ της Ενεκα χώρας των Αιτωλών, Αίνιάνων και Οιταίων κειμένης δυτικώς της Δωρίδος.

 α') Εκ της κοιλάδος του Σπερχενοϋ πόταμου.

 Νοτίως και εντεύθεν του Σπερχειοϋ πόταμου καί ειδικώτερον έκεί, έν­θα καταλήγουσιν αί άνατολικαί ύπώρειαι των οροσειρών της Οίτης καί του Καλλιδρόμου, έκκινούσι καθ' όλον το μήκος από των ιαματικών πηγών της Ύπατης μέχρι των ιαματικών πηγών των Θερμοπυλών πλείσται ατρα­ποί. "Απασαι αί ατραποί αύται βαίνουσαι δια της έκτεινομένης νοτιοανα­τολικώς της κοιλάδος του Σπερχειοϋ πόταμου προς την Δωρίδα διόδου και συναντώμεναι παρά τύ χωρίον Οϊτη επί υψομέτρου 660 μ. όδηγούσιν εις την κοιλάδα της Δωρίδος, ήτις άρχεται από του νοτιοανατολικού άκρου του εν λόγω χωρίου1.

 Εκ των ατραπών τούτων σημειοΰμεν :

 1) Εκ του χωρίου «Κωσταλέξη» Φθιώτιδος (ΰψ. 100 μ.), κειμένου Ν. Δ. της Λαμίας (άπόστασις 9 χιλιομ.) καί επί των βορειοανατολικών υπω­ρειών της Οίτης, άρχεται εκ βορρά προς νότον ατραπός ανηφορική μεν προοδευτικώς, αλλά κατά το μάλλον ή ήττον εΰβατος. Διέρχεται αυτή εκ του έξωκκλησίου «Παναγία», τύ Οποίον ευρίσκεται ευθύς μετά τύν χείμαρρον, τον κατερχόμενον εκ του υψώματος «"Αγιος Ηλίας» (εν χιλ. μετά τύν χείμαρρον, επί ύψ. 170 μ., καί κλ. 7%). Ή άτραπός αυτή, άφοΰ άφήση εις τό δεξιόν του ανερχομένου τα υψώματα της Οίτης «"Αγιος Ηλίας» καί «Πλακωτό», διαβαίνει παρά το ύψόμετρον 200 μ. τον ποταμύν Γοργοπόταμον, έρχόμενον εκ των πηγών αύτοΰ, καί παρά τύ ύψόμετρον 350 μ. του υψώματος «Κοτρωνάκια» συναντάται μετά δύο ατραπών ερχομένων, της μεν μιας εκ του χωρίου Φραντζή, της δε ετέρας εκ του συνοικισμού του Γοργοποτάμου. Εις το αυτό σημεΐον συναντώνται και δύο ακόμη ατραποί έρχόμεναι, ή μεν μία εκ του χωρίου «Άλεπόσπιτα», ή δε άλλη εκ του χωρίου των "Ανω Βαρδατών, περί των οποίων θα γίνη λόγος κατωτέρω. Ή κοινή πλέον αυτή ατραπός χωρεί προς την κατεύθυνσιν του χωρίου «Κάτω δυο Βουνά» (ύψ. 400 μ.), το όποιον απέχει εκ του σημείου της συναντήσεως αυτών 3 χιλ., εκ δε του χωρίου «Κωσταλέξη» 7,5 χιλ. Ή ατραπός αφήνει εις το άριστερόν του ανερχομένου τό χωρίον «Κάτω δυό Βουνά», περί τα 500 μ., εν συνεχεία δε, άφοϋ διαβή μικρύν χείμαρρον του χωρίου τούτου, έρχόμενον εκ των υψω­μάτων «Νησί» (ύψ. 1200 μ.) και «Πετσέτα» (ύψ. 1200μ.), διέρχεται εκ του έξωκκλησίου «"Αγιος Γεώργιος», απέχοντος των Κάτω δυο Βουνών περί τα 1000 μ. Εκείθεν αυτή, άφού άφήση είς τύ δεξιόν περί τα 1500 μ. Τό χω­ρίον «"Ανω δυο Βουνά» (ύψ. 700 μ.), φέρει δια των υψωμάτων «Πέργαρα» (ύψ. 716 μ.) καί «Ζηρέλια» εις το χωρίον «Κούβελος», κείμενον παρατάς πρύς βορραν κλιτϋς του υψώματος «Κάστρο της Ώριας» (ύψ. 743 μ.). Είς τό χωρίον Κούβελος, άφοΰ συναντηθή μετά ατραπού, ερχόμενης δια του στενού του Άσωποΰ πόταμου εκ του έξωκκλησίου «Ζωοδόχος Πηγή» ή «Αγία Παρασκευή» του χωρίου της Ηράκλειας, χωρεΐ μετ' αυτής προς το χωρίον «Οίτη», οπόθεν εκτείνεται νοτιοανατολικούς αύτού ή κοιλάς των Δωριέων. Εκ του χωρίου της Οίτης ή άτραπός χωρεΐ πρός τό χωρίον «Άποστολιάς», τό Οποίον κείται εις τό βορειοδυτικόν άκρον της κοιλάδος των Δωριέων, εκείθεν δε προς τόν συνοικισμόν «Ευαγγελίστρια» του χω­ρίου των Καστελλίων, ένθα σώζονται ερείπια αρχαίας πόλεως και ακρο­πόλεως μετ' ίσοδομικοϋ καί πολυγωνικού τείχους παρά το νεκροταφεΐον του χωρίου. Τα εν λόγω ερείπια ευρίσκονται είς το δυτικόν άκρον της κοι­λάδος των Δωριέων, κατά τους πρόποδας του υψώματος της Οίτης «"Αγιος Βασίλειος» (ύψ. 906 μ.)1.

 2) Τρεις ατραποί άρχονται εκ του χωρίου «Φραντζή» (ύψ. 150 μ.), κει­μένου Ν.Α. του χωρίου «Κωσταλέξη» περί τα 3 χιλ., αϊτινες συναντώνται είς διάφορα σημεία μετά της προαναφερθείσης ατραπού, της εκ του χωρίου «Κωσταλέξη» ερχόμενης. Εκ τούτων, ή μία βαίνει πρύς δυσμάς καί συναν­τάται είς τύ έξωκκλήσιον «Παναγία», τύ Οποίον απέχει περί τα 2.500 μ. εκ του «Φραντζή», ή άλλη χωρεΐ πρός τα νοτιοδυτικά καί συναντάται παρά τό πρώτον ύψωμα «Πλακωτό», ή δε τρίτη άτραπός βαίνει πρός νότον. Ή τελευταία αύτη άτραπός διέρχεται εκ του έξωκκλησίου «ΆγίαΠαρασκευή» και χωρούσα δεξιά καϊ πρύς δυσμάς της σιδηροδρομικής γραμμής Λιανοκλαδίου - 'Αθηνών κατά μήκος του Γοργοποτάμου πόταμου πρός τάς πηγάς αύτού καί αριστερά του ρου αύτού συναντάται παρά το δεύτερον ύψωμα «Πλακωτό» (ύψ. 200 μ.) μετά της ατραπού της εκ του χωρίου «Κωσταλέξη» ερχόμενης.

 3) Τρίτη ατραπός άρχεται εκ του συνοικισμού του Γοργοποτάμου πο­ταμού. Ή ατραπός, αφού άφήση εις το δεξιόν αυτής τον ποταμόν Γοργοπόταμον καί την έπ' αύτοϋ σιδηροδρομικήν γέφυραν, διέρχεται άνωθεν της στέγης της σιδηροδρομικής σήραγγας, της κειμένης ολίγα μέτρα μετά την σιδηροδρομικήν γέφυραν επί του Γοργοποτάμου υπό κατεύθυνσιν προς Αθή­νας. Εκ της σιδηροδρομικής ταύτης σήραγγος ή ατραπός αναβαίνει όρθίως το ύψωμα «Κοτρωνακια», ένθα συναντάται μετά των ατραπών των ερ­χομένων εκ των χωρίων «Κωσταλέξη» και «Φραντζή».

 4) Τετάρτη ατραπός άρχεται εκ του χωρίου «Άλεπόσπιτα» (ύψ. 50 μ.), το όποιον κείται Ν.Α. του συνοικισμού Γοργοποτάμου καί εις άπόστασιν απ' αύτοϋ περί τα 800 μ. Ή ατραπός χωροΰσα κατ' αρχάς Β.Δ. του χωρίου «Άλεπόσπιτα» μετ' άπόστασιν 2 χιλ. εκ του χωρίου μεταβάλλει κατεύθυν­σιν προς τα Ν.Δ. καί παρά το ύψωμα «Κοτρωνακια» συναντάται μετά των μνημονευθεισών ατραπών, αί όποΐαι, ως μία οδός κοινή ήδη, χωροΰσι δια των χωρίων των Κάτω Δυο Βουνών καί της Οίτης προς την κοιλάδα των Δωριέων.

 5) Δύο ατραποί άρχονται εκ του χωρίου «"Ανω Βαρδάτες» (ύψ. 100 μ.), τύ Οποίον κείται κατά τους βορειοδυτικούς πρύποδας των Τραχινίων Πε­τρών (σήμερον υψώματα «Σιδηρόπορτα» καί «Άραχο^βίτσα») καί μεταξύ των ποταμών Γοργοποτάμου (του αρχαίου Δύρα) καί Μέλανος, κοινώς «Μαυρονέρι», καί πλησίον της αρχαίας πόλεως Τραχΐνος, Β.Δ. αυτής, περί των οποίων Ομιλεί Ο Ήρύδοτος1. Ή μία άτραπύς χωρούσα Ν.Δ. του χωρί­ου διασχίζει την σιδηροδρομμικήν γραμμήν Λιανοκλαδίου - 'Αθηνών, 2 χιλ. μετά τύν σιδηροδρομικύν σταθμύν Άρπινίου. 'Αναβαίνει Ν.Α. το ύψωμα «Άραχωβίτσα» καί συναντάται μετά των μνημονευθεισών ήδη άτραπών παρά το ύψωμα «Πέργαρα», οπόθεν συνεχίζει την πορείαν αυτής δια του χωρίου «Οίτη» προς την κοιλάδα των Δωριέων.

 Ή άλλη ατραπός εκκινεί εκ του βορειοδυτικού άκρου του χωρίου «"Ανω βαρδάτες», οπόθεν ρέει ό χείμαρρος «Ξηριας» κατερχόμενος εκ δυσμών προς ανατολάς εκ των υψωμάτων «Σκληθράκι», «Πετσέτα» και «Ά­ραχωβίτσα». Εις το σημεΐον τοϋτο του ως άνω χωρίου, ή ατραπός, άφοΰ διαβή τον «Ξηριάν», αναβαίνει σχεδόν όρθίως μικρόν ϋψωμα (ύψ. 200 μ.) μέχρι της σιδηροδρ. σήραγγας, της κειμένης 800 μ. προ του σιδηροδρ. σταθμού Άρπινίου υπό κατεύθυνσιν εκ Λιανοκλαδίου προς Αθήνας. Άφοΰ διέλθη αυτή άνωθεν της στέγης της σιδηροδρ. σήραγγος, προχωρεί πλέον όμαλώς πρός τό χωρίον «Κάτω δυύ Βουνά». (Άπόστασις «Άνω Βαρδάτες» - «Κάτω Δυο Βουνά» 5 χιλ.). "Εν χιλιόμετρον προ των «Κάτω δυύ Βουνών» ή άτραπός συναντάται μετά διακλαδώσεώς τίνος της ατραπού, της αρχομέ­νης εκ των χωρίων «Κωσταλέξη», «Φραντζή», «Γοργοποτάμου» και «Ά-λεποσπίτων».

 Ή κοινή αυτή άτραπός, άφοΰ διέλθη δια του χωρίου των κάτω Δυύ Βουνών και μετ5 άπόστασιν 300 μ. απ' αύτού παρά την λίαν κατηφορικήν και εύρεΐαν χαράδραν, δια μέσου της Οποίας κατέρχεται Ορμητικώς και βιαί­ως εκ του υψώματος «Πετσέτα» κλάδος τις του χειμάρρου «Ξηριας», συ­ναντάται μετά ετέρας διακλαδώσεώς της ατραπού, της αρχομένης, ως ελέ­χθη, εκ των χωρίων «Κωσταλέξη», «Φραντζή», «Γοργοποτάμου» και «Άλεποσπίτων». Εκείθεν ή ατραπός βαίνουσα επί Ομαλής λεκάνης (ύψ. 450 μ·)> σχηματιζόμενης επί της ανατολικής πλευράς του υψώματος «Πέργα­ρα», άφοΰ άφήση εις το δεξιόν τό άνωθεν αυτής κρεμάμενον ούτως ειπείν επί του υψώματος «Πετσέτα» χωρίον των Άνω Δυύ Βουνών (ύψ. 700 μ.), φέρει εις το χωρίον «Κούβελος». Εκείθεν ή ατραπός αύτη δια της δυτι­κής πλευράς του υψώματος «Κάστρο της Ώριας» φέρει εις τύ χωρίον Οί­τη, Οπόθεν άρχεται ή κοιλάς των Δωριέων. (Άπόστ. «Άνω Βαρβάτες» -«Οίτη» 15 χιλ.).

 6) Άρχεται άτραπός εκ του έξωκκλησίου «Ζωοδόχος Πηγή» ή «Α­γία Παρασκευή» του χωρίου της Ηράκλειας1 (ύψ. 40 μ.) του Σπερχειού ποταμοϋ και εκ του σημείου εκείνου ακριβώς, ένθα ό Ασωπός ποταμός ερχό­μενος εκ των πηγών αύτού εγκαταλείπει την διασφάγα, ίνα εισέλθη είς την κοιλάδα του Σπερχειού πόταμου. Ό Ασωπός ρέων δια μέσου της διασφάγος, την οποίαν μνημονεύει ό Ηρόδοτος1, αποτελεί την διαχωριστικήν γραμμήν μεταξύ των ορέων Καλλιδρόμου και Οίτης.

 Επί της υπό κατεύθυνσιν εξ ανατολών προς δυσμάς αφετηρίας της διαχωριστικής ταύτης γραμμής υπάρχει σήμερον ή γέφυρα του Άσωποϋ πόταμου, ήτις συνδέει την Λαμίαν μετά του Μπράλλου και της Άμφίσσης δι' εθνικής όδού. Ή ατραπός άρχεται εκ της αριστεράς όχθης του πόταμου προς τον ρουν αύτοΰ, ολίγα μέτρα προ της γέφυρας και δη και είδικώτερον προ του μνημονευθέντος ήδη έξωκκλησίου «Ζωοδόχος Πηγή» ή «'Αγία Παρασκευή». Ευθύς μετά το έξωκκλήσιον ελίσσεται αυτή έπί της βορειο­ανατολικής πλευράς του υψώματος της Οίτης «Σιδηρόπορτα»2, το όποιον φέρεται καθέτως προς την απ' αύτού έκτεινομένην κοιλάδα του Σπερχειοΰ πόταμου. Ή πορεία δια της ατραπού ταύτης είναι επίπονος και λίαν επι­κίνδυνος δια τε τον άνθρωπον και τα υποζύγια, ένεκα της όρθιας σχεδόν αναβάσεως επί του υψώματος «Σιδηρόπορτα» καί του πετρώδους και του ανωμάλου του εδάφους τούτου.

 Μετά πορείαν δύο ωρών ή άτραπός φέρει τον πεζοπόρον παρά τύν σιδηροδρομικόν σταθμόν Άσωπού. Ένταϋθα διακλαδίζεται αυτή εις δύο α­τραπούς, αϊτινες δια δύο διαφόρων κατευθύνσεων φέρουσιν είς το χωρίον «Οίτη»· ή μεν μία δια του χωρίου Δελφίνου, ή δε ετέρα δια μικρας κοιλάδος καλούμενης «Μανδρίτσα» (ύψ. 250 μ.), είς την οποίαν κατέρχεται αυτή, αφού διέλθη εκ του σιδηροδρομικού σταθμού 'Ασωπού. Δια της «Μανδρίτσης» ή ατραπός ύπό κατεύθυνσιν προς τα Ν.Α. καί εν αριστερά μεν έχου­σα το ορός Καλλίδρομον και τύν Άσωπον ποταμον έρχόμενον εκ των πη­γών αυτού, εν δεξιά δε τάς νοτιοανατολικός κλιτΰς της Οίτης και την σιδηροδρομικήν γραμμήν υπό κατεύθυνσιν προς 'Αθήνας, φέρει δια του σι­δηροδρομικού σταθμού Έλευθεροχωρίου καί της πλησίον τούτου σιδηρο­δρομικής γέφυρας της «Παπαδιάς» είς τύ χωρίον «Ο'ίτη», ένθα συναντάταιμετά των προαναφερθεισών ατραπών, των εκ της κοιλάδος του Σπερχειοΰ πόταμου ερχομένων.

 Ή Άνόπανα, ατραπός και το ομώνυμον ύψωμα, περί των οποίων ομιλεί ό Ηρόδοτος1 και δια των οποίων ώδήγησεν ό Εφιάλτης2 τους Πέρ­σας κατά νώτου των περί τον Λεωνίδαν μαχόμενων εν θερμοπύλαις, κείν­ται επί της δεξιάς όχθης του Άσωποΰ πόταμου προς τον ρουν αύτοϋ. Ή Άνόπαια ατραπός βαίνουσα έπ' άρκετόν παρά τον ρουν του Άσωποΰ εί­ναι όμαλωτέρα της δια της αριστεράς όχθης φερούσης3. Τάς δύο ταύτας ατραπούς προφανώς έχει προ οφθαλμών ό Παυσανίας εις τα Φωκικά αυ­τού, όταν άναφέρηται εις την έπίθεσιν των υπό τον Βρέννον Κελτών κατά νώτου των μαχόμενων είς τα στενά των Θερμοπυλών4.

 7) Ή εθνική ύδύς Λαμίας - Μπράλλου - Άμφίσσης : Ή Οδός αυτή έ­χουσα ως άφετηρίαν την Λαμίαν και βαίνουσα εκ βορρά προς νύτον δια­σχίζει την κοιλάδα του Σπερχειοΰ ποταμού δι' ευθείας μήκους 13 χιλ/τρων, ήτις φθάνει μέχρι της «διασφάγος» του Άσωποΰ πόταμου και των βορείων υπωρειών του Ορους Καλλιδρόμου. Είς τύ σημεΐον τοΰτο της διασφάγος ή Οδός εγκαταλείπει την κατ' ευθείαν αυτής κατεύθυνσιν, ϊνα έλισσομένη επί του ορούς Καλλιδρόμου άνέλθη πρώτον την βορείαν πλευράν αύτοΰ και εν συνεχεία κατέλθη την νοτίαν πλευράν.

 Ή όδός μετά τόν σιδηροδρομικύν σταθμύν Βράλλου ( ή Μπράλλου) και ευθύς μετά τύν ποταμόν Άποστολιάν (21 χιλ/τρα άπύ της διασφάγος) συναντά εις τύ δεξιόν αυτής ερείπια αρχαίας πόλεως. Ή θέσις αυτή, ένθα τά ερείπια, καλείται υπό των εντοπίων «Κεραμιδαριό» ή «Παλιόκαστρα» καί κείται κατά το άνατολικόν άκρον της όλης χώρας των Δωριέων.

 Εις άπόστασιν τριών χιλ/τρων από των εν λόγω ερειπίων καί ευθύς με­τά τον έτερον ποταμόν, τον Πίνδον, όστις διαρρέει την χωράν των Δωριέ­ων εκ δυσμών προς ανατολάς, ή οδός διέρχεται πλησίον γηλόφου κειμένου περί τα 150 μ. προς τα δεξιά καί προς δυσμάς ταύτης. Ό γήλοφος έχει σχή­μα κολούρου κώνου καί καλείται υπό των εντοπίων «Τσούκα Χλωμού» ή «Παλιόκαστρα». Κατά τάς προς νότον κλιτΰς του λόφου σώζονται ίχνη αρχαίων κτισμάτων, επί δε της άνω επιφανείας αύτοΰ ερείπια ακροπόλεως.

 8) "Αρχεται ατραπός εκ του χωρίου «"Ανω Δαμάστα»1 κειμένου έντεϋθεν του Άσωποϋ πόταμου, πλησίον της συμβολής αύτοϋ μετά του Σπερχειοΰ πόταμου καί παρά τα ερείπια της αρχαίας πόλεως Ηράκλειας2. Ή ατραπός αυτή αναβαίνει όρθίως το ορός Καλλίδρομον δια της βόρειας κλι-τύος αύτοϋ ύπο κατεύθυνσιν πρύς νότον καί φθάνει εις το «Χάνι Καρανά-σου» επί υψομέτρου 700 μ. Ενταύθα συναντάται μετά της εθνικής όδοΰ Λαμίας - Βράλλου - Άμφίσσης, την οποίαν ακολουθεί μέχρι της θέσεως «Πουρναράκι», κειμένης τρία χιλιόμετρα μετά το χωρίον «Σκαμνός». Εις την θέσιν ταύτην εγκαταλείπει την έθνικήν όδόν, ϊνα στρέψη προς τα δε­ξιά καί άκολουθήση την όδύν, ήτις φέρει προς το χωρίον «Ο'ίτη». Εις το σημεϊον τοϋτο της στροφής εκτείνεται προς τα δεξιά μεν ή δίοδος, ήτις διοχετεύεται εκ της κοιλάδος του Σπερχειοϋ πόταμου, προς τα αριστερά δε ή κοιλάς των Δωριέων3. Ή Οδύς διέρχεται άνωθεν της στέγης της σιδη­ροδρομικής σήραγγος Βράλλου, βαίνει δε καθέτως προς αυτήν. Μετά τρία χιλιόμετρα από της στροφής εγκαταλείπει την Οδόν την άγουσαν εις τό χωρίον «Οίτη», ϊνα άκολουθήση πρός τα αριστερά ευβατον όδόν, ήτις χωρεί προς το χωρίον «Άποστολιάς». Εκείθεν βαίνουσα αυτή κατά τάς κλιτΰς του υψώματος της Οίτης «"Αγιος Βασίλειος» ύπό κατεύθυνσιν εκ βορρά πρύς νότον διέρχεται εκ του συνοικισμού «Ευαγγελίστρια» του χω­ρίου των Καστελλίων, ένθα παρά το νεκροταφεΐον ύπάρχουσιν ερείπια αρχαίας πόλεως καϊ ακροπόλεως μετ' ίσοδομικοϋ και πολυγωνικού τείχους.

 9) Άρχεται ατραπός εκ του χωρίου «Κάτω Δαμάστα» κειμένου καϊ τούτου εντεύθεν του ποταμού Άσωποϋ και έγγύτερον της συμβολής αύτοΰ μετά του Σπερχειου πόταμου ή ή Άνω Δαμάστα. Ή άτραπός αυτή άναβαίνει ως αύτως όρθίως την βορείαν πλευράν του Καλλιδρύμου υπό κατεύθυνσιν προς νότον, δια δε της μονής «Δαμάστας» διέρχεται δια του χωρίου Έλευθεροχωρίου κειμένου επί υψομέτρου 850 μ. Εκείθεν και ολίγον με­τά το «Χάνι Καρανάσου», άφοϋ συνάντηση την έθνικήν όδόν Λαμίας -Βράλλου - Άμφίσσης, ακολουθεί την αυτήν κατεύθυνσιν προς την χωράν των Δωριέων ως ή μνημονευθείσα ήδη εκ του χωρίου «"Ανω Δαμάστα».

 Εκ της τοποθεσίας «Πουρναράκι» άρχεται ωσαύτως και ετέρα ατρα­πός. Αυτή άφοϋ στρέψη προς τα αριστερά, δια του χωρίου Άνω Βράλλου οδηγεί εις την δεξιάν δχθην του πόταμου Άποστολια προς τον ρουν αύτοΰ, παρά την θέσιν «Κεραμιδαριό» ή «Παλιόκαστρα», ένθα σφζονται ερείπια αρχαίας πόλεως των Δωριέων.

 Εκ της εκτεθείσης ως άνω πορείας των οδών και ατραπών, καταφαί­νεται δτι αϊ οδοί και αί ατραποί, αϊτινες χωροϋσιν πρύς την χωράν των Δω­ριέων εκ του τμήματος εκείνου της κοιλάδος του Σπερχειοΰ πόταμου, τΟ Οποίον εκτείνεται μεταξύ των ιαματικών πηγών της Ύπατης και της δια-σφάγος του 'Ασωπού πόταμου, διοχετεύονται εις δίοδον, ήτις σχηματίζε-αι εκεί, ένθα συναντώνται τα δρη Οίτη και Καλλίδρομον. Πασαι αί Οδοί και αί ατραποί αύται, ως και έκεϊναι, αί'τινες άρχονται εκ της περιοχής μεταξύ του Άσωποϋ πόταμου και του στενού των Θερμοπυλών, συναν­τώνται Β.Δ. της κοιλάδος της Δωρίδος παρά το χωρίον Οίτη, ένθα εκτεί­νεται οροπέδιον ύ'ψους 590 μ. Κατά μήκος των ποδών του οροπεδίου ρέει εκ δυσμών πρύς ανατολάς ο παραπύταμος του Φωκικου Κηφισού Άπο-στολιάς, όστις ενισχύεται ένθεν και ένθεν ύπύ πολλών χειμάρρων κατερχομένων εκ των πολυαρίθμων εις την περιοχήν ταύτην γηλόφων. Εν μέσω αναρίθμητων φαράγγων ποταμύς καί χείμαρροι είσορμώντες εχουσι δημιουργήσει απότομους χαράδρας, αϊτινες άποτελοΰσιν ασφαλείς προ-στατευτικάς τάφρους άπύ πάσης ξένης εισβολής εκ της κοιλάδος του Σπερ-χειου πόταμου προερχομένης. Εκείθεν του ποταμού Άποστολια καί συγ­κεκριμένως έντύς των Ορίων της σημερινής Κοινότητος Καστελλίων σφ-ζονται ερείπια τεσσάρων αρχαιοτάτων πόλεων.

 Εξ όλων των εν λόγω Οδών καί ατραπών, αϊτινες βαίνουσιν εκ της κοιλάδος του Σπερχειοϋ πόταμου πρύς την Δωρίδα, ή δυσκολωτέρα καί ή πλέον επικίνδυνος είναι ή εκκινούσα εκ του έξωκκλησίου «Ζωοδόχος Πηγή» ή «Αγία Παρασκευή» Ηράκλειας παρά την διασφάγα του Άσωποϋ πόταμου καί κατά την δεξιάν δχθην αύτοΰ προς τάς πηγάς αύτοΰ χωρούσα.

 Αι ατραποί καί αί Οδοί, αϊτινες έκκινοϋσιν εκ της περιοχής της κει­μένης μεταξύ του πόταμου Γοργοποτάμου (του αρχαίου Δύρα) καί του χω­ρίου των Άνω Βαρδατών παρά την άρχαίαν Τραχΐνα, είναι αί συντομώτεραι, αί πλέον εΰβατοι καί αί πλέον ακίνδυνοι δια την άνάπτυξιν και την διακίνησιν πολυπληθούς και βαρέως οπλισμένου στρατού. Αύται συναντώμεναι παρά το χωρίον «Κάτω Δυο Βουνά» διοχετεύονται εις εύρεΐαν και επιμήκη λεκάνην σχηματιζομένην εκ της συμβολής δύο μεγάλων οροσει­ρών, μιας της Οίτης προς τα Ν.Α. και της άλλης του Καλλιδρόμου προς τα Β.Δ. Ή λεκάνη αυτή αποτελεί φυσικήν δίοδον μεταξύ της κοιλάδος του Σπερχειοΰ πόταμου και της Δωρίδος. Φαίνεται δτι ή δίοδος αυτή έτέλει υπό την έπικράτειαν των Δωριέων και ήλέγχετο υπ' αυτών, ως δύναται τις να συμπεράνη εκ των σωζόμενων σήμερον εκεί πολλών οχυρών επί γηλόφων παρά την έκβολήν της διόδου, βορείως της κοιλάδος της Δωρίδος και εντεύθεν του Άποστολια πόταμου προς τα αριστερά του ρου αύτοϋ.

 Την δίοδον ταύτην προφανώς έχρησιμοποίησαν οί Πέρσαι οδηγού­μενοι υπό των Θεσσαλών εναντίον των Φωκέων μετά την εν θερμοπύλαις μάχην1, ως και ό Φίλιππος της Μακεδονίας, ότε κατά το 339 π.Χ. ως αρ­χηγός του ίεροΰ πολέμου έξεστράτευσεν εναντίον των Άμφισσέων, διότι ούτοι εΐχον καλλιεργήσει γαίας του Απόλλωνος εις τους Δελφούς. Και οί δύο εισβολείς νομίζομεν ότι έχώρησαν πρύς την δίοδον εκ του εύρέος πεδίου, το όποιον σχηματίζεται μεταξύ του πόταμου Γοργοποτάμου και του χωρίου των "Ανω Βαρδατών, παρά την άρχαίαν Τραχϊνα, διότι ή περιοχή αυτή κυρίως, ως ελέχθη, είναι κατάλληλος προς άκίνδυνον διακίνησιν και άνάπτυξιν πολυπληθούς στρατού, ως ήτο Ο στρατός των Περσών και του Φιλίππου.

 Την ιδίαν όδόν αναμφιβόλως ήκολούθησαν βραδύτερον, κατά το 278 π.Χ.2, και οί εκ της κοιλάδος του Σπερχειοΰ πόταμου έπιδραμόντες Γαλάται ή Κελτοί οπό τον Βρέννον εναντίον των Δελφών3.

 β') Εκ της κοιλάδος των Φωκέων.

 Ή κοιλάς των Φωκέων κείται ανατολικώς της κοιλάδος των Δωριέ­ων και αποτελεί συνέχειαν αυτής. Περικλείεται υπό οροσειρών του Παρνασοϋ και του Καλλιδρόμου και διασχίζεται υπό του Φωκικοΰ Κηφισού. Εκ ταύτης άγονται προς την Δωρίδα μία ατραπός και μία οδός.

 Ή ατραπός άρχεται εκ της αρχαίας Φωκικής πόλεως Δρυμαίας1 (ύψ. 580 μ.), της οποίας ερείπια σφζονται σήμερον κατά τάς νοτιοανατολικός κλιτϋς του Καλλιδρόμου.

 Πρόκειται περί ατραπού ομαλής και εύβάτου, ήτις διέρχεται εκ του σιδηροδρομικού Σταθμοϋ Λιλαίας και δια της «Λειβαδόρραχης» φέρει εις την θέσιν «Κεραμιδαριό» ή «Παλιόκαστρα», ένθα σώζονται ερείπια αρχαίας πόλεως των Δωριέων2. Ή ατραπός τέμνει είς το μέσον εξ ανατο­λών προς δυσμάς εύρεϊαν κοιλάδα, ήτις σχηματίζεται μεταξύ οροσειρών του Παρνασοϋ προς νότον και του Καλλιδρόμου προς βορραν. Της κοιλάδος ταύτης το μεν άνατολικόν τμήμα, ένθα ή «Λειβαδόρραχη», φαίνεται δτι άνήκεν εις τους Φωκεϊς, το δε δυτικόν τμήμα εις τους Δωριείς.

 Ή Οδός ερχόμενη εξ Αμφίκλειας διέρχεται εκ της αρχαίας Φωκικής πόλεως Λιλαίας3 και εκείθεν δια των χωρίων Μαριολατών - Γραβιάς φέ­ρει παρά τον γήλοφον «Τσοϋκα Χλωμού» (ύψ. 436 μ.) του χωρίου των Καστελλίων, ένθα σώζονται, ως ελέχθη, ερείπια αρχαίας πόλεως και ακροπό­λεως δια τριπλού τείχους4. Ή Οδός αυτή συνδέε» την Βοιωτίαν μετά της Φωκίδος καί Δωρίδος5.

 γ') Εκ της χώρας των Άμφισσέων και των Όζολών Λοκρών.

 1) Ή επαρχιακή αμαξιτή Οδός Άμφίσσης - Γραβιάς - Λαμίας. Αυτή βαίνουσα εκ νότου προς βορραν ελίσσεται έπι των ακραίων προς δυσμάς κλιτύων του Παρνασοϋ καί μετά το «Χάνι Νικολουλα» ή «Χιλιόμετρον 51»6 Οδηγεί εις Γραβιάν δια μέσου στενής φάραγγος (νυν «Λαγκάδι της Γραβιάς»), ή Οποία σχηματίζεται εκ της συμβολής των ορέων του Παρ­νασοϋ προς τα βορειοδυτικά καί της Γκιώνας προς τα νοτιοανατολικά.

 "Εν χιλιόμετρον μετά την Γραβιάν αφήνει είς το άριστερόν τον μνημονευ­θέντα ήδη γήλοφον «Τσοΰκα Χλωμοϋ», ένθα τα ερείπια αρχαίας πόλεως και ακροπόλεως1.

Ή οδός συνεχίζουσα την πορείαν αυτής προς Βράλλον - Λαμίαν συ­ναντά εις άπόστασιν τριών χιλιομέτρων από της «Τσούκας Χλωμοϋ» και προς τα αριστερά αυτής την θέσιν «Κεραμιδαριό» ή «Παλιόκαστρα», ένθα σωζονται ερείπια ετέρας αρχαίας πόλεως.

 2) Εκ του μνημονευθέντος «χιλιομέτρου 51» της επαρχιακής όδού Άμφίσσης - Γραβιάς - Λαμίας εκκινεί κλάδος της όδοΰ ταύτης ύπό κατεύθυνσιν εκ νότου προς δυσμάς προς τύ χωρίον «Καλοσκοπή». Ή νέα αυτή Οδός βαίνουσα κατά μήκος των βορείων κλιτύων του ορούς της Γκιώνας εν μέσω δάσους ελάτης διέρχεται εκ του «Χανίου Ζαγγανα». Εκείθεν κα­τέρχεται έλικοειδώς και συναντά παρά τάς υπώρειας του όρους τόν Πίνδον ποταμόν κατερχόμενον όρμητικώς εκ των πηγών αύτοϋ2. Είς το σημείον τούτο ύψοΰται πετρώδης ανεξάρτητος λόφος σχήματος κολούρου κώ­νου και ύψους 200 μ. άπό της βάσεως αύτοϋ, όστις ονομάζεται σήμερον «Πύργος». Επί της άνω επιφανείας του λόφου σώζονται ερείπια αρχαίας ακροπόλεως μετά πολυγωνικού τείχους ως και ερείπια Φράγκικου φρουρί­ου «Κa s t e 11 u m », εξ οδ έλαβε το όνομα το χωρίον «Καστέλλια». Μία διακλάδωσις της προαναφερθείσης όδοΰ ολίγον μετά το «Χάνι Ζαγγανα» φέρει είς την μονήν Αγίου Γεωργίου, ένθα ύπήρχεν επί Τουρκοκρατίας το Άνω Καστέλλιον. Περί την μονήν του Αγίου Γεωργίου σώζονται ερείπια αρχαίας πόλεως, ίχνη τινά αρχαίας ακροπόλεως και λαξευτός τάφος εντός βράχου. Πάντα τα μνημεία ταϋτα φαίνεται δτι έχουσι σχέσιν προς την άκρόπολιν του «Πύργου», διότι κείνται είς μικράν απ' αύτοϋ άπόστασιν.

 Εκ του «Πύργου» ή οδός συνεχίζουσα άνηφορικήν πορείαν προς βοραν καταλήγει είς το χωρίον Οινοχώριον, πρύ του Οποίου σώζονται ερεί­πια αρχαίας πόλεως και ακροπόλεως μετ° ισοδομικοϋ τείχους.

 δ') Εκ της χώρας των Αιτωλών, Αίνιάνων και Οΐταίων.

 Οί Αιτωλοί, οί Αίνιανες και οί Οίταΐοι κατοίκουν δυτικώς της Δωρίδος κατά τα ορεινά συγκροτήματα της Γκιώνας, της Οίτης, των Βαρδου­σίων καϊ του Τυμφρηστού. Ή επικράτεια πάντων των λαών τούτων και τα όρια της χώρας αυτών μετεβάλλοντο κατά καιρούς.

 Ή μόνη οδός, ήτις άγει προς την Δωρίδα εκ της χώρας των εν λόγω λαών, είναι ή δια της Καλοσκοπής της Γκιώνας (ύψ. 1000 μ.) ερχόμενη,ένθα αί άκραΐαι πηγαί του Πίνδου πόταμου. Εις άπόστασιν τριών χιλιομέ­τρων από της Καλοσκοπής, βορειοδυτικώς αυτής, συναντώνται ατραποί έρχόμεναι εκ του βορειοδυτικού τμήματος της κοιλάδος του Σπερχειοϋ πό­ταμου, ένθα ή κωμόπολις της Σπερχενάδος και το χωρίον «Κάτω Καλλι­θέα». Είς το αυτό σημεΐον ωσαύτως καταλήγουσιν ατραποί έρχόμεναι εκ της περιοχής του ορούς Τυμφρηστού και εκ Λιδωρικίου. Εις άπόστασιν 18 χιλιομέτρων, βορειοδυτικώς της Καλοσκοπής, εκείτο ή «Πυρά του Η­ρακλέους»1, ένθα σώζονται ερείπια του ναού του Ηρακλέους2.

 Εκ της Καλοσκοπής άγουσι προς την Δωρίδα δύο οδοί. Ή μία φέρει δια του «Χανίου Ζαγγανα» εις «Πύργον», ένθα ή ακρόπολις μετά πολυγω­νικού τείχους καί το Φραγκικόν φρούριον, περί ων έγένετο λόγος ανωτέρω. Ή άλλη οδός φέρει εις το χωρίον Οινοχώριον (ύψ. 880 μ.). Εκ του Οινο-χωρίου ή οδός κατέρχεται προς τα νοτιοανατολικά. Εις την εξοδον του χωρίου, δεξιά του κατερχομένου, σώζονται ερείπια αρχαίας πόλεως καί ακροπόλεως μετ' ίσοδομικοΰ τείχους. Ή Οδός, άφοΰ διάσχιση δάσος δρυ­ός της πλατύφυλλου, το Οποίον ονομάζεται ύπο των εντοπίων «του λύκου το μάτι», φέρει εις τάς υπώρειας του μνημονευθέντος πετρώδους λόφου, ένθα είναι ιδρυμένος Ο «Πύργος». Τούτον άφοΰ παράκαμψη, διαβαίνει τον Πίνδον ποταμόν, ευθύς δε μετά την διάβασιν συναντάται αυτή μετά της προαναφερθείσης όδού, της ερχόμενης ωσαύτως εκ της Καλοσκοπής. Ή κοινή πλέον αυτή Οδός, άφοΰ παρά τον «Πύργον» μεταβάλη κατεύθυνσιν προς ανατολάς, ακολουθεί την δεξιάν όχθην του Πίνδου πόταμου προς τον ρουν αύτοΰ. Όδύς καί ποταμός βαίνουσι παραλλήλως επί μήκους πέντε χιλιομέτρων εν μέσω στενής φάραγγος, ήτις καλείται σήμερον «Στενή» καί σχηματίζεται εκ της συμβολής δύο ασβεστολιθικών υψωμάτων, ενός υψώματος της Οίτης, καλουμένου «"Αγιος Βασίλειος», καί ετέρου της Γκιώνας, καλουμένου «Καλός». Παρά την θέσιν «Πύρος» ή Οδός διακλαδίζεται εις δύο. Ή μία τούτων συνεχίζει την πορείαν αυτής επί της δεξιάς όχθης του πόταμου, χωρίς να διαβή τούτον, καί δια των συνοικισμών του χωρίου των Καστελλίων «Πιπεριώτικα», «Μυρμηγκιάρης» καί «Χλωμός» καταλήγει εις τον γήλοφον «Τσούκα Χλωμού», ένθα, ως ελέχθη, σώζονται ερείπια αρχαίας πόλεως καί ακροπόλεως μετά τριπλού τείχους. Ή άλλη Οδός διαβαίνει τύν Πίνδον ποταμόν3 καί εν συνεχεία ακολουθεί την άριστεράν όχθην αύτοΰ.

 Εις άπόστασιν ενός χιλιομέτρου άπό του «Πόρου» παρά το δυτικόν άκρον της κοιλάδος της Δωρίδος καί δη και είδικώτερον επί των ανατο­λικών υπωρειών του ασβεστολιθικού υψώματος της Οίτης «"Αγιος Βασί­λειος», ένθα τό νεκροταφεΐον του χωρίου των Καστελλίων, ή οδός συναν­τά ερείπια αρχαίας πόλεως καϊ ακροπόλεως μετ' ίσοδομικοΰ καί πολυγω­νικού τείχους. Εντεύθεν ή οδός συνεχίζουσα την πορείαν αυτής, ως έρχε­ται εκ δυσμών πρός ανατολάς, διασχίζει τύν συνοικισμόν «Ευαγγελίστρια» ή «Λυκόρραχον» του χωρίου των Καστελλίων, εις άπόστασιν δε τριών χιλιομέτρων από του νεκροταφείου του χωρίου συναντά ερείπια ετέρας πόλεως παρά την μνημονευθεΐσαν θέσιν «Κεραμιδαριό» ή «Παλιόκαστρα»1.